Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν ή αγαπάτε αλλήλους; (Video)

 Η φράση «Δεν γεννήθηκα για να μισώ»

(αρχαία ελληνικά:

«Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν») είναι ένας από τους πιο διάσημους στίχους από την αρχαία τραγωδία «Αντιγόνη» του Σοφοκλή (στ. 523). 

Η "ανάσταση" του Πρωταγόρα

 H σκέψη του έφτασε σε εμάς αποκλειστικά μέσα από σπαράγματα

(αποσπάσματα).

 Το πρώτοσπάραγμα  απόσπασμα του Πρωταγόρα (η λεγόμενη πρόταση Homo mensura ή «πρόταση ανθρώπινου μέτρου») προέρχεται από το χαμένο έργο του «Ἀλήθεια ἢ Καταβάλλοντες».

 Το έργο «Ἀλήθεια ἢ Καταβάλλοντες» (εννοείται λόγοι) είναι το πιο διάσημο σύγγραμμα του μεγάλου σοφιστή Πρωταγόρα του Αβδηρίτη.

Στην εισαγωγή αυτού ακριβώς του έργου αναφερόταν η πασίγνωστη, εμβληματική φράση του Πρωταγόρα που έθεσε τα θεμέλια του φιλοσοφικού σχετικισμού: 

«Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν».
(Για όλα τα πράγματα κριτήριο είναι ο άνθρωπος· για όσα υπάρχουν, ότι υπάρχουν, και για όσα δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν). 

Στο πεδίο της αρχαιολογίας και της παπυρολογίας/κλασικής φιλολογίας, η λέξη σπάραγμα-fragment χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα μικρό, διασωθέν κομμάτι παπύρου, περγαμηνής ή επιγραφής που περιέχει τμήμα ενός αρχαίου κειμένου.

Όσον αφορά τον φιλόσοφο Πρωταγόρα, επειδή

Πρωταγόρας: ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας

 

Η αποτίμηση του χαμένου συγγράμματος «Περί θεών» του Πρωταγόρα αποτελεί ένα από τα

πιο συναρπαστικά κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς εισάγει για πρώτη φορά στην ιστορία

της δυτικής σκέψης τον συστηματικό αγνωστικισμό. 

Η περίφημη εναρκτήρια φράση του έργου, η οποία διασώθηκε από μεταγενέστερους συγγραφείς, αναφέρει:

«Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι, οὔθ' ὡς εἰσὶν οὔθ' ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ' ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι ἥ τ' ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὢν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου.»
(Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν, ούτε τι λογής είναι στην όψη· διότι πολλά είναι τα εμπόδια που με αποτρέπουν από το να γνωρίζω, με κυριότερα το σκοτεινό του ζητήματος και τη συντομία της ανθρώπινης ζωής). 

Η Φιλοσοφική Αποτίμηση

Η σύγχρονη και η αρχαία φιλοσοφική έρευνα προσεγγίζουν τη θέση αυτή μέσα από τρεις βασικούς άξονες:

1. Γνωσιολογικός Αγνωστικισμός (Όχι Αθεΐα): Αν και στην αρχαιότητα ο Πρωταγόρας κατηγορήθηκε ως «άθεος», η δήλωσή του δεν είναι οντολογική (δεν αρνείται την ύπαρξη των θεών), αλλά καθαρά γνωσιολογική. Χρησιμοποιεί το ρήμα εἰδέναι (γνωρίζω με βεβαιότητα και αποδείξεις). Επισημαίνει δηλαδή τα όρια της ανθρώπινης λογικής και των αισθήσεων, θέτοντας το θείο εκτός του πεδίου της έγκυρης επιστημονικής γνώσης. 
2. Σύνδεση με το «Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»: Η θέση του για τους θεούς απορρέει οργανικά από τη σχετικοκρατία του (ρελατιβισμός). Εφόσον ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, η αντικειμενική αλήθεια για οντότητες που ξεπερνούν την ανθρώπινη εμπειρία είναι ανέφικτη. 
3. Ο Κοινωνικός και Χρηστικός Ρόλος της Θρησκείας: Αν και αγνωστικιστής, ο Πρωταγόρας δεν απέρριπτε τη θρησκευτική λατρεία. Στον «Μύθο του Πρωταγόρα» (στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο), παρουσιάζει το θρησκευτικό συναίσθημα ως ένα πολιτισμικό εργαλείο που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα και βοηθά στη συνοχή της κοινωνίας μέσω της «αιδούς» και της «δίκης». Η θρησκεία, επομένως, αποτιμάται για την κοινωνική της χρησιμότητα (φερεγγυότητα της πόλης) και όχι για τη δογματική της αλήθεια.
4. Δίωξη και Λογοκρισία:

Ο Δίας, ο Ερμής και η Αρετή

 Η καλλιτεχνική αξιολόγηση και η κριτική ανάλυση του πίνακα «Ο Δίας, ο Ερμής και η Αρετή»

(περίπου 1524) κατατάσσουν το έργο ως ένα από τα πιο αινιγματικά, πρωτότυπα και κορυφαία αριστουργήματα της καριέρας του Dosso Dossi

Ο πίνακας βρίσκεται οριστικά στην Πολωνία, στο Βασιλικό Κάστρο Wawel στην Κρακοβία. 

Η σύγχυση με τη Βιέννη οφείλεται στην ιστορική διαδρομή του έργου: 

• Το 1888, ο Πολωνός κόμης Karol Lanckoroński αγόρασε τον πίνακα σε μια δημοπρασία στη Βιέννη και τον τοποθέτησε στο παλάτι του στην αυστριακή πρωτεύουσα.
• Το 1939, κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ναζί κατέσχεσαν τον πίνακα από τη συλλογή της οικογένειας Lanckoroński στη Βιέννη. 
• Μετά τον πόλεμο, το έργο

Μυστικισμός: Πλάτων, Άριστοτέλης, Γαληνός και Ρουμί.

 Ο Πλάτων

στην εισαγωγή του Μασναβί: Ο «Γιατρός της Υπερηφάνειας»

Η πιο διάσημη και άμεση αναφορά στον Πλάτωνα γίνεται στην αρχή κιόλας του πρώτου βιβλίου του Μεσναβί

 στο εισαγωγικό ποίημα που υμνεί τον Έρωτα/Θεία Αγάπη (Ishq): 

«Χαίρε, ω Έρωτα, που μας φέρνεις τόσο κέρδος — εσύ που είσαι ο γιατρός όλων των δεινών μας,
Η θεραπεία της περηφάνειας και της ματαιοδοξίας μας, ο Πλάτων μας και ο Γαληνός μας!»

Η αναφορά αυτή είναι συγκλονιστική για την ισλαμική παράδοση: αντί ο Ρουμί να ξεκινήσει το βιβλίο του με τους καθιερωμένους επαίνους προς πολιτικούς ή θρησκευτικούς ηγέτες, τοποθετεί τον Πλάτωνα (μαζί με τον γιατρό Γαληνό) στην κορυφή ως σύμβολα πνευματικής και ψυχικής θεραπείας. Ο Πλάτων εδώ συμβολίζει τον «γιατρό της ψυχής» που θεραπεύει το ανθρώπινο εγώ.

Ο όρος «Aflatun al-Ilahi» (στα αραβικά: أفلاطون الإلهي) σημαίνει «ο Θείος Πλάτων» και αποτελεί τον τιμητικό τίτλο με τον οποίο οι μεσαιωνικοί μουσουλμάνοι στοχαστές και φιλόσοφοι αναφέρονταν στον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο Πλάτωνα. 

Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς-Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς)

 Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς)

Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς) ήταν σημαντικός φιλόσοφος του 1ου αιώνα  ο οποίος έμεινε στην ιστορία κυρίως ως ο δάσκαλος του σπουδαίου ιστορικού, βιογράφου και φιλοσόφου Πλουτάρχου. 

Η σχέση τους και τα βασικά στοιχεία για τον Αμμώνιο συνοψίζονται στα εξής:

• Η διδασκαλία του: Ο Πλούταρχος σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία στην Αθήνα υπό την καθοδήγηση του Αμμωνίου γύρω στα έτη 66–67, κατά την περίοδο που ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρωνας επισκέφθηκε την Ελλάδα. 
• Φιλοσοφική κατεύθυνση: Αν και ορισμένες αρχαίες πηγές τον αποκαλούν «Περιπατητικό» λόγω της βαθιάς γνώσης του γύρω από το έργο του Αριστοτέλη, ο Αμμώνιος θεωρείται κατά βάση Πλατωνικός φιλόσοφος. Δίδαξε στην Αθήνα, πιθανότατα στον χώρο της αρχαίας Πλατωνικής Ακαδημίας. 
• Η παρουσία του στα έργα του Πλουτάρχου: Ο Πλούταρχος έτρεφε τεράστιο σεβασμό για τον δάσκαλό του. Μάλιστα, τον μετέτρεψε σε κεντρικό πρόσωπο (συνομιλητή) σε αρκετούς από τους φιλοσοφικούς διαλόγους στα Ηθικά του  όπως:
  • Στο διάλογο «Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς».

Το Συριακό Παλίμψηστο του Γαληνού (Syriac Galen Palimpsest - SGP)

 Το Συριακό Παλίμψηστο του Γαληνού

(Syriac Galen Palimpsest - SGP) είναι ένα από τα σημαντικότερα χειρόγραφα παγκοσμίως, καθώς αποκαλύπτει τον κρίσιμο ρόλο της συριακής γλώσσας ως «γέφυρας» για τη μετάδοση της αρχαίας ελληνικής ιατρικής στον αραβικό και ισλαμικό κόσμο (και έπειτα στη Δύση).

1. Τι είναι το Παλίμψηστο

;

Πρόκειται για έναν χειρόγραφο κώδικα διπλής χρήσης:

• Το αρχικό κείμενο (Undertext - 9ος αιώνας / 6ος αιώνας): Γραμμένο στα συριακά, περιέχει τη μετάφραση του 6ου αιώνα (από τον Σέργιο του Ρες-Αΐνα / Sergius of Resh 'Ayna) του κορυφαίου φαρμακευτικού έργου του Γαληνού, «Περί απλών φαρμάκων» (On Simple Drugs / Perì haplôn pharmákōn). 
• Το επικάλυμμα (Overtext - 11ος αιώνας): Δύο αιώνες αργότερα, καθώς η περγαμηνή ήταν πολύτιμη, οι μοναχοί (πιθανώς στη Μονή του Αγίου Ηλία στο Μαύρο Όρος ή αργότερα στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά) έσβησαν/ξύσαν το αρχικό ιατρικό κείμενο και έγραψαν πάνω του ένα χριστιανικό λειτουργικό κείμενο, το Οκτώηχο (Octṓēchos). 

2. Η Διαδρομή και η «Ανάσταση» του Κειμένου

Γερμανία: Θεοί και Θεές στην Πύλη του Βρανδεμβούργου

 Πύλη του Βρανδεμβούργου: Αν και οι περισσότεροι επισκέπτες κοιτάζουν ψηλά την Κουαντρίγκα (το άρμα της θεάς Νίκης-τέθριππο),

ολόκληρη η  διακόσμηση στο εσωτερικό της Πύλης είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στον Ηρακλή. 

Η Πύλη

κατασκευάστηκε μεταξύ 1788 και 1791 υπό την καθοδήγηση του αρχιτέκτονα Carl Gotthard Langhans, ο οποίος εμπνεύστηκε από τα Προπύλαια της Ακρόπολης των Αθηνών. 

Τα σχέδια των αναγλύφων έγιναν από τον ζωγράφο Bernhard Rode και σκαλίστηκαν από μια ομάδα κορυφαίων γλυπτών της εποχής. Η επιλογή του Ηρακλή δεν ήταν τυχαία: οι άθλοι, η υπεράνθρωπη δύναμη και η επιμονή του ήρωα χρησιμοποιήθηκαν ως πολιτική αλληγορία.

 1. Η Κουαντρίγκα: Από την Ειρήνη στη Νίκη.

 2. Το μνημειώδες Ανάγλυφο της Αττικής (Attikarelief).

 3. Οι Θεοί-Φύλακες στις Πτέρυγες της Πύλης.

 Όλος αυτός ο μυθολογικός διάκοσμος χρησιμοποιήθηκε από τους Πρώσους ηγεμόνες για να στείλει ένα σαφές πολιτικό μήνυμα:

Ο γάιδαρος

 Ο Λούκιος ή Όνος

είναι μυθιστοριογραφία του 1ου-2ου αιώνα με τη μορφή της παρωδίας με πολλά λαϊκά στοιχεία, με φραστική ελευθεροστομία και σκαμπρόζικες σκηνές.

 Σατιρίζονται η μαγεία, η μετεμψύχωση, οι περιπλανώμενοι «ιερείς» της «Συρίας θεού» που τους συναντούμε και στο ομώνυμο έργο και η σεξουαλική απληστία μερικών γυναικών.

Το ίδιο το έργο «Λούκιος ή Όνος»

(καθώς και το εκτενέστερο λατινικό αδελφάκι του, ο «Χρυσός Γάιδαρος» του Απουλήιου) δεν ταξινομείται ως παραμύθι, αλλά θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα μυθιστορήματα της ανθρωπότητας (συγκεκριμένα μια σατιρική, πικαρέσκο νουβέλα). 

Ωστόσο, η σύνδεσή του με την ιστορία των παραμυθιών είναι τεράστια για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο:

Περιέχει το αρχαιότερο καταγεγραμμένο ευρωπαϊκό παραμύθι

Στην εκτενέστερη εκδοχή της ιστορίας (στον «Χρυσό Γάιδαρο» του Απουλήιου), την ώρα που ο γάιδαρος

Το φιλί της ζωής και τα τρία γαϊδούρια

 O μύθος

του Έρωτα και της Ψυχής είναι μια από τις πιο διάσημες ιστορίες αγάπης της αρχαιότητας

Ο Έρωτας φιλάει την Ψυχή -Antonio Canova, Λούβρο. 

 η οποία καταγράφηκε κυρίως από τον Ρωμαίο συγγραφέα και φιλόσοφο Απουλήιο τον 2ο αιώνα στο έργο του «Μεταμορφώσεις» (ή «Ο Χρυσός Γάιδαρος»)**.

Ο Κανόβα επέλεξε να αποτυπώσει το πιο δραματικό και συναισθηματικό σημείο του μύθου του Απουλήιου: τη στιγμή που η Ψυχή έχει πέσει σε βαθύ, θανατηφόρο ύπνο αφού άνοιξε το απαγορευμένο κουτί της Περσεφόνης. Ο φτερωτός θεός Έρωτας προσγειώνεται απαλά δίπλα της και τη ματαφέρει στη ζωή με ένα τρυφερό φιλί.

 **Η απάντηση στο αν ο Απουλήιος αντέγραψε τον Λουκιανό δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι», αλλά αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά φιλολογικά αινίγματα της αρχαιότητας.

 Η σύγχρονη επιστημονική κοινότητα συγκλίνει στο ότι ο Απουλήιος δεν αντέγραψε απευθείας τον Λουκιανό, αλλά 👉και οι δύο βασίστηκαν στην ίδια χαμένη ελληνική πηγή.

Τα τρία έργα του «Γαϊδάρου»

Η "παρεξήγηση" με την Εκκλησία

 Το βίντεο του Κώστα Γαβρά

για τον Παρθενώνα

είναι μια σύντομη ταινία κινουμένων σχεδίων (animation) που παρουσιάζει την ιστορική πορεία του μνημείου, από τη δημιουργία του στην αρχαία Αθήνα μέχρι τις καταστροφές που υπέστη ανά τους αιώνες.

 

Το συγκεκριμένο φιλμ δημιουργήθηκε για τις ανάγκες του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης, όμως προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την Εκκλησία της Ελλάδος. Ο λόγος ήταν μια σκηνή διάρκειας λίγων δευτερολέπτων, η οποία απεικόνιζε ρασοφόρους (πρώιμους χριστιανούς) να καταστρέφουν τα γλυπτά του Παρθενώνα κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Μετά από πιέσεις, η διοίκηση του μουσείου αφαίρεσε αρχικά τη σκηνή, γεγονός που οδήγησε σε δημόσια διαμαρτυρία του ίδιου του Κώστα Γαβρά, ο οποίος έκανε λόγο για λογοκρισία. Μετά τη γενικευμένη κατακραυγή, η σκηνή αποκαταστάθηκε και το βίντεο προβάλλεται πλέον ολόκληρο.

Ναι, ο Κώστας Γαβράς έχει ιστορικό δίκιο όσον αφορά την ουσία των γεγονότων, καθώς η καταστροφή και ο αποπελεκισμός αρχαίων γλυπτών από χριστιανούς κατά την ύστερη αρχαιότητα και τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους είναι ένα αναμφισβήτητο και επιστημονικά τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός. 

Η ιστορική πραγματικότητα πίσω από τη συγκεκριμένη σκηνή συνοψίζεται στα εξής σημεία:

Η μαρμάρινη κεφαλή της Αφροδίτης μιλάει ακόμα.

 Η μαρμάρινη

κεφαλή της Αφροδίτης  είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και ιστορικά φορτισμένα

εκθέματα που φιλοξενούνται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας

 (με αριθμό ευρετηρίου Inv. no. 1762).

• Προέλευση: Βρέθηκε στη Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας, κοντά στο διάσημο Ωρολόγιο του Κυρρήστου (Πύργος των Ανέμων).
• Χρονολόγηση: Πρόκειται για ρωμαϊκό έργο του 1ου αιώνα.. Είναι αντίγραφο ενός χαμένου ελληνικού πρωτοτύπου του 4ου αιώνα π.χ.χ. που αποδίδεται στον σπουδαίο γλύπτη Πραξιτέλη. 
• Διαστάσεις & Υλικό: Είναι κατασκευασμένη από μάρμαρο και έχει μέγεθος μεγαλύτερο του φυσικού (ύψος 32 εκ.), κάτι που υποδηλώνει ότι ανήκε σε ένα μνημειώδες άγαλμα λατρείας, το οποίο πιθανότατα κοσμούσε κάποιον ναό.
•  Ο σταυρός στο μέτωπο (καθώς και ένας δεύτερος στο πηγούνι/σαγόνι) δεν χαράχτηκε κατά τη δημιουργία του αγάλματος, αλλά κατά την πρώιμη χριστιανική εποχή (περίπου τον 4ο με 5ο αιώνα.). Χριστιανοί τύφλωσαν το άγαλμα ξύνοντας τα μάτια του και κατέστρεψαν το στόμα για

Μεταξύ Άγίας Σοφίας και του Ναού του Σολομώντα, η Ίουλιανή.

 

«Νενίκηκά

σε Σολομών»

• Η Ιστορία: Αν και η παράδοση λέει ότι ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός αναφώνησε αυτή τη φράση το 537  όταν μπήκε στην Αγία Σοφία, πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι τα λόγια του δεν στρέφονταν μόνο κατά του βιβλικού Σολομώντα. Ήταν μια απάντηση στην Ανικία Ιουλιανή

  

  
   μια πανίσχυρη και πάμπλουτη αριστοκράτισσα της Κωνσταντινούπολης. 

• Ο Ανταγωνισμός: Λίγα χρόνια νωρίτερα, η Ιουλιανή είχε χτίσει τον εντυπωσιακό ναό του Αγίου Πολυεύκτου, ο οποίος είχε σχεδιαστεί με βάση τις ακριβείς βιβλικές διαστάσεις του Ναού του Σολομώντα για να δείξει τη δική της δόξα 
• Η "Νίκη": Όταν ο Ιουστινιανός ολοκλήρωσε την Αγία Σοφία, η οποία ξεπερνούσε κάθε προηγούμενο αρχιτεκτονικό επίτευγμα, ένιωσε ότι νίκησε τόσο το μεγαλείο του Σολομώντα όσο και την επίδειξη ισχύος της Ιουλιανής! 

Οπότε,