Η "ανάσταση" του Πρωταγόρα

 H σκέψη του έφτασε σε εμάς αποκλειστικά μέσα από σπαράγματα

(αποσπάσματα).

 Το πρώτοσπάραγμα  απόσπασμα του Πρωταγόρα (η λεγόμενη πρόταση Homo mensura ή «πρόταση ανθρώπινου μέτρου») προέρχεται από το χαμένο έργο του «Ἀλήθεια ἢ Καταβάλλοντες».

 Το έργο «Ἀλήθεια ἢ Καταβάλλοντες» (εννοείται λόγοι) είναι το πιο διάσημο σύγγραμμα του μεγάλου σοφιστή Πρωταγόρα του Αβδηρίτη.

Στην εισαγωγή αυτού ακριβώς του έργου αναφερόταν η πασίγνωστη, εμβληματική φράση του Πρωταγόρα που έθεσε τα θεμέλια του φιλοσοφικού σχετικισμού: 

«Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ μὴ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν».
(Για όλα τα πράγματα κριτήριο είναι ο άνθρωπος· για όσα υπάρχουν, ότι υπάρχουν, και για όσα δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν). 

Στο πεδίο της αρχαιολογίας και της παπυρολογίας/κλασικής φιλολογίας, η λέξη σπάραγμα-fragment χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα μικρό, διασωθέν κομμάτι παπύρου, περγαμηνής ή επιγραφής που περιέχει τμήμα ενός αρχαίου κειμένου.

Όσον αφορά τον φιλόσοφο Πρωταγόρα, επειδή

Πρωταγόρας: ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας

 

Η αποτίμηση του χαμένου συγγράμματος «Περί θεών» του Πρωταγόρα αποτελεί ένα από τα

πιο συναρπαστικά κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς εισάγει για πρώτη φορά στην ιστορία

της δυτικής σκέψης τον συστηματικό αγνωστικισμό. 

Η περίφημη εναρκτήρια φράση του έργου, η οποία διασώθηκε από μεταγενέστερους συγγραφείς, αναφέρει:

«Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι, οὔθ' ὡς εἰσὶν οὔθ' ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ' ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι ἥ τ' ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὢν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου.»
(Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν, ούτε τι λογής είναι στην όψη· διότι πολλά είναι τα εμπόδια που με αποτρέπουν από το να γνωρίζω, με κυριότερα το σκοτεινό του ζητήματος και τη συντομία της ανθρώπινης ζωής). 

Η Φιλοσοφική Αποτίμηση

Η σύγχρονη και η αρχαία φιλοσοφική έρευνα προσεγγίζουν τη θέση αυτή μέσα από τρεις βασικούς άξονες:

1. Γνωσιολογικός Αγνωστικισμός (Όχι Αθεΐα): Αν και στην αρχαιότητα ο Πρωταγόρας κατηγορήθηκε ως «άθεος», η δήλωσή του δεν είναι οντολογική (δεν αρνείται την ύπαρξη των θεών), αλλά καθαρά γνωσιολογική. Χρησιμοποιεί το ρήμα εἰδέναι (γνωρίζω με βεβαιότητα και αποδείξεις). Επισημαίνει δηλαδή τα όρια της ανθρώπινης λογικής και των αισθήσεων, θέτοντας το θείο εκτός του πεδίου της έγκυρης επιστημονικής γνώσης. 
2. Σύνδεση με το «Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»: Η θέση του για τους θεούς απορρέει οργανικά από τη σχετικοκρατία του (ρελατιβισμός). Εφόσον ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, η αντικειμενική αλήθεια για οντότητες που ξεπερνούν την ανθρώπινη εμπειρία είναι ανέφικτη. 
3. Ο Κοινωνικός και Χρηστικός Ρόλος της Θρησκείας: Αν και αγνωστικιστής, ο Πρωταγόρας δεν απέρριπτε τη θρησκευτική λατρεία. Στον «Μύθο του Πρωταγόρα» (στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο), παρουσιάζει το θρησκευτικό συναίσθημα ως ένα πολιτισμικό εργαλείο που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα και βοηθά στη συνοχή της κοινωνίας μέσω της «αιδούς» και της «δίκης». Η θρησκεία, επομένως, αποτιμάται για την κοινωνική της χρησιμότητα (φερεγγυότητα της πόλης) και όχι για τη δογματική της αλήθεια.
4. Δίωξη και Λογοκρισία:

Μυστικισμός: Πλάτων, Άριστοτέλης, Γαληνός και Ρουμί.

 Ο Πλάτων

στην εισαγωγή του Μασναβί: Ο «Γιατρός της Υπερηφάνειας»

Η πιο διάσημη και άμεση αναφορά στον Πλάτωνα γίνεται στην αρχή κιόλας του πρώτου βιβλίου του Μεσναβί

 στο εισαγωγικό ποίημα που υμνεί τον Έρωτα/Θεία Αγάπη (Ishq): 

«Χαίρε, ω Έρωτα, που μας φέρνεις τόσο κέρδος — εσύ που είσαι ο γιατρός όλων των δεινών μας,
Η θεραπεία της περηφάνειας και της ματαιοδοξίας μας, ο Πλάτων μας και ο Γαληνός μας!»

Η αναφορά αυτή είναι συγκλονιστική για την ισλαμική παράδοση: αντί ο Ρουμί να ξεκινήσει το βιβλίο του με τους καθιερωμένους επαίνους προς πολιτικούς ή θρησκευτικούς ηγέτες, τοποθετεί τον Πλάτωνα (μαζί με τον γιατρό Γαληνό) στην κορυφή ως σύμβολα πνευματικής και ψυχικής θεραπείας. Ο Πλάτων εδώ συμβολίζει τον «γιατρό της ψυχής» που θεραπεύει το ανθρώπινο εγώ.

Ο όρος «Aflatun al-Ilahi» (στα αραβικά: أفلاطون الإلهي) σημαίνει «ο Θείος Πλάτων» και αποτελεί τον τιμητικό τίτλο με τον οποίο οι μεσαιωνικοί μουσουλμάνοι στοχαστές και φιλόσοφοι αναφέρονταν στον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο Πλάτωνα. 

Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς-Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς)

 Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς)

Ο Αμμώνιος ο Αθηναίος (ή Αμμώνιος ο Λαμπρεύς) ήταν σημαντικός φιλόσοφος του 1ου αιώνα  ο οποίος έμεινε στην ιστορία κυρίως ως ο δάσκαλος του σπουδαίου ιστορικού, βιογράφου και φιλοσόφου Πλουτάρχου. 

Η σχέση τους και τα βασικά στοιχεία για τον Αμμώνιο συνοψίζονται στα εξής:

• Η διδασκαλία του: Ο Πλούταρχος σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία στην Αθήνα υπό την καθοδήγηση του Αμμωνίου γύρω στα έτη 66–67, κατά την περίοδο που ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρωνας επισκέφθηκε την Ελλάδα. 
• Φιλοσοφική κατεύθυνση: Αν και ορισμένες αρχαίες πηγές τον αποκαλούν «Περιπατητικό» λόγω της βαθιάς γνώσης του γύρω από το έργο του Αριστοτέλη, ο Αμμώνιος θεωρείται κατά βάση Πλατωνικός φιλόσοφος. Δίδαξε στην Αθήνα, πιθανότατα στον χώρο της αρχαίας Πλατωνικής Ακαδημίας. 
• Η παρουσία του στα έργα του Πλουτάρχου: Ο Πλούταρχος έτρεφε τεράστιο σεβασμό για τον δάσκαλό του. Μάλιστα, τον μετέτρεψε σε κεντρικό πρόσωπο (συνομιλητή) σε αρκετούς από τους φιλοσοφικούς διαλόγους στα Ηθικά του  όπως:
  • Στο διάλογο «Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς».

Το Συριακό Παλίμψηστο του Γαληνού (Syriac Galen Palimpsest - SGP)

 Το Συριακό Παλίμψηστο του Γαληνού

(Syriac Galen Palimpsest - SGP) είναι ένα από τα σημαντικότερα χειρόγραφα παγκοσμίως, καθώς αποκαλύπτει τον κρίσιμο ρόλο της συριακής γλώσσας ως «γέφυρας» για τη μετάδοση της αρχαίας ελληνικής ιατρικής στον αραβικό και ισλαμικό κόσμο (και έπειτα στη Δύση).

1. Τι είναι το Παλίμψηστο

;

Πρόκειται για έναν χειρόγραφο κώδικα διπλής χρήσης:

• Το αρχικό κείμενο (Undertext - 9ος αιώνας / 6ος αιώνας): Γραμμένο στα συριακά, περιέχει τη μετάφραση του 6ου αιώνα (από τον Σέργιο του Ρες-Αΐνα / Sergius of Resh 'Ayna) του κορυφαίου φαρμακευτικού έργου του Γαληνού, «Περί απλών φαρμάκων» (On Simple Drugs / Perì haplôn pharmákōn). 
• Το επικάλυμμα (Overtext - 11ος αιώνας): Δύο αιώνες αργότερα, καθώς η περγαμηνή ήταν πολύτιμη, οι μοναχοί (πιθανώς στη Μονή του Αγίου Ηλία στο Μαύρο Όρος ή αργότερα στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά) έσβησαν/ξύσαν το αρχικό ιατρικό κείμενο και έγραψαν πάνω του ένα χριστιανικό λειτουργικό κείμενο, το Οκτώηχο (Octṓēchos). 

2. Η Διαδρομή και η «Ανάσταση» του Κειμένου

Ο γάιδαρος

 Ο Λούκιος ή Όνος

είναι μυθιστοριογραφία του 1ου-2ου αιώνα με τη μορφή της παρωδίας με πολλά λαϊκά στοιχεία, με φραστική ελευθεροστομία και σκαμπρόζικες σκηνές.

 Σατιρίζονται η μαγεία, η μετεμψύχωση, οι περιπλανώμενοι «ιερείς» της «Συρίας θεού» που τους συναντούμε και στο ομώνυμο έργο και η σεξουαλική απληστία μερικών γυναικών.

Το ίδιο το έργο «Λούκιος ή Όνος»

(καθώς και το εκτενέστερο λατινικό αδελφάκι του, ο «Χρυσός Γάιδαρος» του Απουλήιου) δεν ταξινομείται ως παραμύθι, αλλά θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα μυθιστορήματα της ανθρωπότητας (συγκεκριμένα μια σατιρική, πικαρέσκο νουβέλα). 

Ωστόσο, η σύνδεσή του με την ιστορία των παραμυθιών είναι τεράστια για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο:

Περιέχει το αρχαιότερο καταγεγραμμένο ευρωπαϊκό παραμύθι

Στην εκτενέστερη εκδοχή της ιστορίας (στον «Χρυσό Γάιδαρο» του Απουλήιου), την ώρα που ο γάιδαρος

Το φιλί της ζωής και τα τρία γαϊδούρια

 O μύθος

του Έρωτα και της Ψυχής είναι μια από τις πιο διάσημες ιστορίες αγάπης της αρχαιότητας

Ο Έρωτας φιλάει την Ψυχή -Antonio Canova, Λούβρο. 

 η οποία καταγράφηκε κυρίως από τον Ρωμαίο συγγραφέα και φιλόσοφο Απουλήιο τον 2ο αιώνα στο έργο του «Μεταμορφώσεις» (ή «Ο Χρυσός Γάιδαρος»)**.

Ο Κανόβα επέλεξε να αποτυπώσει το πιο δραματικό και συναισθηματικό σημείο του μύθου του Απουλήιου: τη στιγμή που η Ψυχή έχει πέσει σε βαθύ, θανατηφόρο ύπνο αφού άνοιξε το απαγορευμένο κουτί της Περσεφόνης. Ο φτερωτός θεός Έρωτας προσγειώνεται απαλά δίπλα της και τη ματαφέρει στη ζωή με ένα τρυφερό φιλί.

 **Η απάντηση στο αν ο Απουλήιος αντέγραψε τον Λουκιανό δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι», αλλά αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά φιλολογικά αινίγματα της αρχαιότητας.

 Η σύγχρονη επιστημονική κοινότητα συγκλίνει στο ότι ο Απουλήιος δεν αντέγραψε απευθείας τον Λουκιανό, αλλά 👉και οι δύο βασίστηκαν στην ίδια χαμένη ελληνική πηγή.

Τα τρία έργα του «Γαϊδάρου»

Η επιστροφή του Βασιλιά.

 

Ο μιθριδατισμός σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως μεταφορικά για τη σταδιακή ψυχική, κοινωνική ή πολιτική απευαισθητοποίηση απέναντι σε κάτι επιβλαβές, άδικο ή τραγικό.

Η έννοια σήμερα

• Αρχική σημασία: Προέρχεται από τον

Μιθριδάτη ΣΤ' τον Μέγα,

ο οποίος έπαιρνε μικρές, μη θανατηφόρες δόσεις δηλητηρίου για να αποκτήσει ανοσία.

• Ψυχολογική και κοινωνική διάσταση: Στη σύγχρονη εποχή, ο όρος περιγράφει πώς οι άνθρωποι συνηθίζουν την κρίση, την ακρίβεια, την πολιτική απαξίωση, την παραβίαση δικαιωμάτων ή τη συνεχή ροή ειδήσεων για τραγωδίες και πολέμους.

• Αποτέλεσμα: Η συνεχής έκθεση σε αρνητικά φαινόμενα δεν προκαλεί πλέον έντονη αντίδραση ή οργή, αλλά φέρνει απάθεια, συναισθηματικό μούδιασμα και ανοχή σε καταστάσεις που κανονικά θα θεωρούνταν απαράδεκτες.

Βασικές μορφές του σύγχρονου μιθριδατισμού

• Κοινωνικός / Πολιτικός μιθριδατισμός:

Η καθέλκυση της «Συρακουσίας»

 Η «Συρακουσία»

ήταν το μεγαλύτερο και πολυτελέστερο πλοίο της αρχαιότητας, ένα πραγματικό ναυπηγικό «θαύμα», το οποίο σχεδιάστηκε από τον Αρχιμήδη.

 

για τον τύραννο των Συρακουσών, Ιέρωνα Β'. Το πλοίο αυτό, που έμοιαζε με πλωτή πόλη ή ένα αρχαίο «κρουαζιερόπλοιο», κατασκευάστηκε για να επιδείξει την ισχύ και την τεχνολογική υπεροχή των Συρακουσών

 Η καθέλκυση της «Συρακουσίας» αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα επιτεύγματα της μηχανικής, καθώς το βάρος του πλοίου (περίπου 2.000 τόνοι) καθιστούσε αδύνατο να μετακινηθεί με τις παραδοσιακές μεθόδους της εποχής, ακόμα και με τη δύναμη εκατοντάδων ανδρών

Η κατασκευή της «Συρακουσίας» ήταν το αποτέλεσμα μιας στενής συνεργασίας τριών διαφορετικών ανθρώπων: 

1. Ο Ναυπηγός (Κατασκευαστής): Το πλοίο υλοποιήθηκε και χτίστηκε από τον Αρχία τον Κορίνθιο. Ήταν ο αρχιναυπηγός που ανέλαβε να μετατρέψει τα πρωτοποριακά σχέδια σε πραγματικότητα, επιβλέποντας περίπου 300 τεχνίτες και εργάτες που δούλευαν ασταμάτητα για έναν ολόκληρο χρόνο. 
2. Ο Γενικός Σχεδιαστής / Μηχανικός: Ο Αρχιμήδης ήταν ο άνθρωπος που συνέλαβε την ιδέα των μηχανικών συστημάτων, σχεδίασε τις καινοτομίες του πλοίου (όπως ο κοχλίας, οι αμυντικοί καταπέλτες και το σύστημα καθέλκυσης) και

Μεταξύ Άγίας Σοφίας και του Ναού του Σολομώντα, η Ίουλιανή.

 

«Νενίκηκά

σε Σολομών»

• Η Ιστορία: Αν και η παράδοση λέει ότι ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός αναφώνησε αυτή τη φράση το 537  όταν μπήκε στην Αγία Σοφία, πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι τα λόγια του δεν στρέφονταν μόνο κατά του βιβλικού Σολομώντα. Ήταν μια απάντηση στην Ανικία Ιουλιανή

  

  
   μια πανίσχυρη και πάμπλουτη αριστοκράτισσα της Κωνσταντινούπολης. 

• Ο Ανταγωνισμός: Λίγα χρόνια νωρίτερα, η Ιουλιανή είχε χτίσει τον εντυπωσιακό ναό του Αγίου Πολυεύκτου, ο οποίος είχε σχεδιαστεί με βάση τις ακριβείς βιβλικές διαστάσεις του Ναού του Σολομώντα για να δείξει τη δική της δόξα 
• Η "Νίκη": Όταν ο Ιουστινιανός ολοκλήρωσε την Αγία Σοφία, η οποία ξεπερνούσε κάθε προηγούμενο αρχιτεκτονικό επίτευγμα, ένιωσε ότι νίκησε τόσο το μεγαλείο του Σολομώντα όσο και την επίδειξη ισχύος της Ιουλιανής! 

Οπότε,

Η αποχή στις εκλογές

 Η σύνδεση ανάμεσα στην ιδιώτευση του Αχιλλέα

και τη σύγχρονη αποχή από τις εκλογές

 

είναι άμεση, καθώς και οι δύο συμπεριφορές πηγάζουν από την ίδια ακριβώς εσωτερική στάση: την αποχώρηση του ατόμου από τη συλλογική δράση.

 Ο Αχιλλέας που παίζει λύρα στη σκηνή του την ώρα που το στρατόπεδο καίγεται, είναι ο πνευματικός πρόγονος του σύγχρονου πολίτη που μένει στο σπίτι του την Κυριακή των εκλογών. 

Και στις δύο περιπτώσεις,

Η Δημοκρατία και το κουτσομπολιό του Ήρόδοτου.

 

Ο Ιπποκλείδης

ήταν Αθηναίος ευγενής (από την πλούσια οικογένεια των Φιλαϊδών) και συνδέεται έμμεσα με τις πολιτικές ισορροπίες της εποχής:

• Ο διαγωνισμός: Ήταν ο επικρατέστερος μνηστήρας για να παντρευτεί την Αγαρίστη, την κόρη του πανίσχυρου τυράννου της Σικυώνας, Κλεισθένη.
• Το περιστατικό: Κατά τη διάρκεια του τελικού συμποσίου, ο Ιπποκλείδης μέθυσε και άρχισε να χορεύει έξαλλα, φτάνοντας στο σημείο να στηριχτεί στο κεφάλι του πάνω στο τραπέζι και να κουνάει τα πόδια του στον αέρα.
• Η ατάκα: Οργισμένος ο Κλεισθένης του είπε: «Ώ παί Φιλωνύμου, απωρχήσαο γε μην τον γάμον» (Γιε του Φιλώνυμου, χόρεψες κι έχασες τον γάμο σου). Ο Ιπποκλείδης απάντησε με την ιστορική φράση: «Ου φροντίς Ιπποκλείδη» (Δεν νοιάζει τον Ιπποκλείδη).
• Η σύνδεση: Αφού ο Ιπποκλείδης αποκλείστηκε, η Αγαρίστη παντρεύτηκε τελικά τον Μεγακλή (τον Αλκμεωνίδη). Το παιδί τους ήταν ο Κλεισθένης ο Αθηναίος, ο οποίος αργότερα θεμελίωσε τη δημοκρατία.
• Αν και ο Πεισίστρατος κυβέρνησε ως τύραννος, η περίοδός του λειτούργησε ως «γέφυρα» προς τη δημοκρατία:

*Οι Επτά Πυλώνες της Σοφίας*-Η μυστική Συμφωνία Σάικς-Πικό, ο Λόρενς της Αραβίας και οι Έλληννες

  Η μυστική Συμφωνία

Σάικς-Πικό του 1916

 υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση της ανάδυσης του σύγχρονου κράτους του Ισραήλ και της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.

Ήδη από τα σχολικά και πανεπιστημιακά του χρόνια στην Οξφόρδη, ο Λόρενς ανέπτυξε βαθύ ενδιαφέρον για τον πολιτισμό και τη γλώσσα της αρχαίας Ελλάδας. Χειριζόταν με άνεση την αρχαία ελληνική γλώσσα.  

Η ελληνική φιλοσοφία και η ιστοριογραφία διαμόρφωσαν καθοριστικά τον τρόπο σκέψης του —όπως μαρτυρά, μεταξύ άλλων, η επιλογή της ελληνικής φράσης «οὐ φροντίς»  ως προσωπικού του ρητού, το οποίο είχε χαράξει πάνω από την είσοδο της οικίας του.

 Οι σύγχρονοί του επισήμαιναν ότι ο Λόρενς ήταν ιδανικός μεταφραστής επειδή —όπως και ο αρχαίος ήρωας Οδυσσέας— διέθετε την οξύνοια στρατηγικού νου και την εμπειρία πολυταξιδεμένου πολεμιστή, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι τις κακουχίες και τα τραύματα του πολέμου. Η μετάφρασή του σημείωσε διεθνή επιτυχία και εξακολουθεί να θεωρείται μέχρι σήμερα λογοτεχνικό αριστούργημα στον αγγλόφωνο κόσμο. 

Πιο συγκεκριμένα, μετέφρασε το παγκοσμίου φήμης έπος 

*Οδύσσεια* από τα αρχαία ελληνικά στα αγγλικά.

 

• Έκδοση: Η μετάφραση εκδόθηκε το 1932, έπειτα από εργασία περίπου τεσσάρων ετών. Την εξέδωσε με το ψευδώνυμο T. E. Shaw.: Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών και της ζωής του στην Αίγυπτο και τη Μέση Ανατολή, συνδέθηκε με φιλία με τον μεγάλο Έλληνα ποιητή Κωνσταντίνο Καβάφη. 

Ο Τόμας Έντουαρντ Λόρενς —γνωστός παγκοσμίως ως «Λόρενς της Αραβίας»— αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή μετά τη θητεία του στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, βαθιά τραυματισμένος και βασανισμένος από έντονα αισθήματα ενοχής· πέθανε το 1935, σε ηλικία μόλις 46 ετών, μετά από ατύχημα με τη μοτοσικλέτα του. Μετά την Αραβική Εξέγερση κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ζωή του πήρε τραγική τροπή:

 

Κατέγραψε τις εμπειρίες του στο παγκοσμίου φήμης αυτοβιογραφικό έργο *Οι Επτά Πυλώνες της Σοφίας* (Seven Pillars of Wisdom).