Το φιλί της ζωής και τα τρία γαϊδούρια

 O μύθος

του Έρωτα και της Ψυχής είναι μια από τις πιο διάσημες ιστορίες αγάπης της αρχαιότητας

Ο Έρωτας φιλάει την Ψυχή -Antonio Canova, Λούβρο. 

 η οποία καταγράφηκε κυρίως από τον Ρωμαίο συγγραφέα και φιλόσοφο Απουλήιο τον 2ο αιώνα στο έργο του «Μεταμορφώσεις» (ή «Ο Χρυσός Γάιδαρος»)**.

Ο Κανόβα επέλεξε να αποτυπώσει το πιο δραματικό και συναισθηματικό σημείο του μύθου του Απουλήιου: τη στιγμή που η Ψυχή έχει πέσει σε βαθύ, θανατηφόρο ύπνο αφού άνοιξε το απαγορευμένο κουτί της Περσεφόνης. Ο φτερωτός θεός Έρωτας προσγειώνεται απαλά δίπλα της και τη ματαφέρει στη ζωή με ένα τρυφερό φιλί.

 **Η απάντηση στο αν ο Απουλήιος αντέγραψε τον Λουκιανό δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι», αλλά αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά φιλολογικά αινίγματα της αρχαιότητας.

 Η σύγχρονη επιστημονική κοινότητα συγκλίνει στο ότι ο Απουλήιος δεν αντέγραψε απευθείας τον Λουκιανό, αλλά 👉και οι δύο βασίστηκαν στην ίδια χαμένη ελληνική πηγή.

Τα τρία έργα του «Γαϊδάρου»

Για να κατανοήσουμε τη σχέση τους, πρέπει να δούμε τρία συγκεκριμένα κείμενα: 

1. «Μεταμορφώσεις» του Λούκιου από την Πάτρα (Χαμένο έργο): Ήταν μια μεγάλη σε έκταση ελληνική νουβέλα γεμάτη ιστορίες μαγείας. Αυτό ήταν το πρωτότυπο κείμενο. 
2. «Λούκιος ή Όνος» (Σώζεται): Μια σύντομη ελληνική νουβέλα που παραδίδεται στα έργα του Λουκιανού, αν και οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν σήμερα ότι τη χαρακτήρισε λανθασμένα το όνομά του και ανήκει σε κάποιον «Ψευδο-Λουκιανό». 👉Το έργο αυτό είναι μια επιτομή (σύνοψη) του χαμένου βιβλίου του Λούκιου από την Πάτρα. 
3. «Μεταμορφώσεις» ή «Ο Χρυσός Γάιδαρος» του Απουλήιου (Σώζεται): Το διάσημο λατινικό μυθιστόρημα. Ο Απουλήιος πήρε τον ίδιο κεντρικό κορμό (ένας άνθρωπος μεταμορφώνεται κατά λάθος σε γάιδαρο). 

Γιατί δεν πρόκειται για απλή αντιγραφή

Ακόμα και αν ο Απουλήιος είχε μπροστά του το κείμενο που αποδίδεται στον Λουκιανό, το έργο του είναι ριζικά διαφορετικό και πολύ ανώτερο σε λογοτεχνική αξία:

• Η προσθήκη εμβόλιμων ιστοριών: Ο Απουλήιος εμπλούτισε την πλοκή με δεκάδες δικές του (ή από άλλες πηγές) ιστορίες. Η πιο διάσημη από αυτές είναι ολόκληρος ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής, ο οποίος δεν υπάρχει καθόλου στο ελληνικό κείμενο του (Ψευδο-)Λουκιανού! 
• Το θρησκευτικό και φιλοσοφικό βάθος: Το ελληνικό κείμενο του Λουκιανού είναι μια καθαρά σατιρική, κωμική και ενίοτε πρόστυχη ιστορία, η οποία τελειώνει απότομα και άδοξα (όταν ο γάιδαρος ξαναγίνεται άνθρωπος, η γυναίκα που τον είχε ερωτευτεί ως ζώο τον διώχνει με αηδία επειδή έχασε τα... ζωικά του προσόντα). Αντίθετα, ο Απουλήιος μετατρέπει την ιστορία σε ένα βαθύ πνευματικό ταξίδι. Ο ήρωάς του σώζεται μέσω της θεάς Ίσιδας και γίνεται ιερέας της, προσφέροντας μια αλληγορία για τη λύτρωση της ανθρώπινης ψυχής.

Συμπέρασμα

Ο Απουλήιος δεν έκανε λογοκλοπή. Ακολούθησε τη συνήθη πρακτική των Ρωμαίων συγγραφέων (δημιουργική μετάφραση/διασκευή - contaminatio): πήρε μια γνωστή ελληνική ιστορία (την οποία χρησιμοποίησε και ο Λουκιανός) και τη μεταμόρφωσε σε ένα εντελώς νέο, πολυεπίπεδο φιλοσοφικό και λογοτεχνικό αριστούργημα.