Η ΎΒΡΙΣ του Ξέρξη

Η λέξη «βάρβαρος» (από το αρχαίο ελληνικό βάρβαρος) αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα λέξεων που ξεκίνησαν ως ένας απλός, περιγραφικός όρος και εξελίχθηκαν σε μια παγκόσμια (διεθνή) ορολογία με βαθύ πολιτικό, κοινωνικό και ηθικό περιεχόμενο. 

 Σήμερα, η λέξη αυτή επιβιώνει αυτούσια σε δεκάδες γλώσσες (π.χ. αγγλικά: barbarian, γαλλικά: barbare, ισπανικά: bárbaro, γερμανικά: Barbar). Αρχικά, στην πρώιμη αρχαία Ελλάδα, η λέξη βάρβαρος δεν είχε αρνητική σημασία.

 Ήταν μια ονοματοποιία που μιμούνταν τον ήχο των ξένων γλωσσών. Για τους αρχαίους Έλληνες, όποιος δεν μιλούσε ελληνικά ακουγόταν σαν να επαναλαμβάνει τις συλλαβές «βαρ-βαρ-βαρ» (το αντίστοιχο σημερινό «μπλα-μπλα-μπλα» ή «γκα-γκα»). Έτσι, «βάρβαρος» σήμαινε απλώς τον «αλλόγλωσσο» ή τον «ξένο», περιλαμβάνοντας ακόμη και σπουδαίους πολιτισμούς όπως οι Αιγύπτιοι και οι Φοίνικες.

Η λέξη απέκτησε το έντονα αρνητικό και υποτιμητικό της περιεχόμενο (απολίτιστος, σκληρός, άγριος) αμέσως μετά τους Περσικούς Πολέμους και τα γεγονότα όπως

 👉η ύβρις

 του Ξέρξη στον Ελλήσποντο. 

Όταν ο Ξέρξης έμαθε ότι η πρώτη πλωτή γέφυρα στον Ελλήσποντο καταστράφηκε ολοσχερώς από μια ξαφνική, σφοδρή καταιγίδα, αντέδρασε με παροιμιώδη, τυραννική οργή και διέταξε την παραδειγματική, σωματική τιμωρία της ίδιας της θάλασσας. 

Η αντίδρασή του, όπως τη διασώζει ο ιστορικός Ηρόδοτος, αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα της αρχαίας ελληνικής έννοιας της «ύβρεως» (της αλαζονείας του ανθρώπου που προσπαθεί να εξισωθεί με τους θεούς ή να δαμάσει τη φύση). 

Ο Πέρσης βασιλιάς επέβαλε τις εξής εξωφρενικές ποινές:

• 300 Μαστιγώσεις στη θάλασσα: Διέταξε τους δημίους του να χτυπήσουν τα νερά του Ελλησπόντου 300 φορές με μαστίγια.
• Πόντιση δεσμών (αλυσίδων): Διέταξε να ρίξουν ένα ζευγάρι σιδερένια δεσμά (αλυσίδες) μέσα στον βυθό, ως συμβολική κίνηση ότι «φυλακίζει» και υποτάσσει τη θάλασσα στην εξουσία του.
• Στιγματισμός με πυρωμένο σίδερο: Υπήρχε ακόμη και η φήμη στην αρχαιότητα ότι έστειλε ειδικούς «στιγματιστές» για να καψαλίσουν/σημαδέψουν το νερό με πυρωμένα σίδερα, μια τιμωρία που προοριζόταν αποκλειστικά για τους δραπέτες δούλους. 
• Λεκτική ταπείνωση: Καθώς οι δήμιοι μαστίγωναν τα κύματα, ήταν υποχρεωμένοι να φωνάζουν προσβλητικά και αλαζονικά λόγια, τα οποία κατέγραψε ο Ηρόδοτος:

  «Πικρό νερό, ο αφέντης σου σε τιμωρεί έτσι γιατί τον αδίκησες χωρίς εκείνος να σου κάνει κακό. Ο βασιλιάς Ξέρξης θα σε περάσει θέλεις δεν θέλεις, και δίκαια κανένας άνθρωπος δεν σου προσφέρει θυσίες, γιατί είσαι ένα θολό και αλμυρό ποτάμι!»

Οι Έλληνες χρησιμοποίησαν τον όρο βάρβαρος για να διαχωρίσουν τον εαυτό τους (που εκπροσωπούσε τη λογική, το μέτρο και την ελευθερία) από την Περσική Αυτοκρατορία (που την έβλεπαν ως σύμβολο του δεσποτισμού, της δουλείας και της αλαζονείας).

Στον «Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», η κατάρρευση του μεγαλεπήβολου εναέριου σιδηροδρόμου —ενός έργου «μηχανικής» που θυμίζει τη φιλοδοξία του ανθρώπου να τιθασεύσει το βουνό και τη φύση— δεν αντιμετωπίζεται ως θεϊκή τιμωρία (Νέμεσις) για την αλαζονεία του ανθρώπου, αλλά ως πράξη απόλυτης απελευθέρωσης που λυτρώνεται μέσα από τον χορό.

Η θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στην αρχαία Ύβρη και τη στάση του Ζορμπά εντοπίζεται σε τρία επίπεδα:

1. Η Απελευθέρωση από την Ύλη και την Ελπίδα

• Στην αρχαία τραγωδία: Η καταστροφή ενός έργου ή ενός στρατού (όπως του Ξέρξη) είναι το «πικρό θέρος» της συμφοράς. Φέρνει θρήνο, ενοχή και συντριβή, επειδή ο άνθρωπος κρίνεται με βάση το αποτέλεσμα της πράξης του και την παραβίαση των ορίων.
• Στον Ζορμπά: Για τον Ζορμπά, το «παν είναι η ελευθερία». Όταν πέφτει η εγκατάσταση και χάνονται όλα τα χρήματα και οι κόποι, ο Ζορμπάς νιώθει ξαφνικά ελαφρύς. Η καταστροφή τον απαλλάσσει από το βάρος της ιδιοκτησίας, της ευθύνης και της προσκόλλησης στο αποτέλεσμα. Δεν υπάρχει τιμωρός θεός να τον συντρίψει, γιατί ο ίδιος δεν ταύτισε την αξία του με την επιτυχία του έργου.

2. Ο Χορός ως Υπέρβαση του Λόγου (Διονυσιακό Πνεύμα)

• Η αποτυχία των λέξεων: Μπροστά στα συντρίμμια στην παραλία της Κρήτης, ο διανοούμενος αφηγητής («το αφεντικό») βιώνει μια στιγμή υπαρξιακής αφύπνισης, ζητώντας από τον Ζορμπά να του μάθει να χορεύει. Όταν η λογική, τα σχέδια και οι λέξεις αδυνατούν να εξηγήσουν το χάος της ζωής, το σώμα αναλαμβάνει να εκφράσει την αντοχή της ψυχής.
• Η «Αμοραλιστική» Χαρά της Ζωής: Ο χορός του Ζορμπά δεν είναι θρησκευτική ικεσία ούτε πένθιμος θρήνος όπως ο Χορός στους Πέρσες του Αισχύλου. Είναι μια διονυσιακή κατάφαση στη ζωή, ένα «γκρέμισμα» του φόβου. Ο Ζορμπάς χορεύει πάνω στα ερείπια, μετατρέποντας την ήττα σε θρίαμβο της ανθρώπινης ζωντάνιας απέναντι στο παράλογο του κόσμου.

3. Η «Κρητική Ματιά» του Καζαντζάκη

Ο Καζαντζάκης αντιπαραβάλλει εδώ την «Κρητική Ματιά» (να κοιτάς την άβυσσο και τον θάνατο κατάματα, χωρίς φόβο και χωρίς ελπίδα) στην αρχαιοελληνική έννοια του Μέτρου.

• Ο αρχαίος Έλληνας φοβόταν την υπερβολή γιατί πίστευε ότι προκαλεί τον φθόνο των θεών.
• Ο Ζορμπάς αγκαλιάζει την υπερβολή της προσπάθειας γνωρίζοντας ότι όλα είναι προσωρινά («καπνός»). Όταν το έργο γκρεμίζεται, δεν ζητά συγχώρεση για την αλαζονεία του, αλλά γελάει και χορεύει, αποδεικνύοντας ότι ο άνθρωπος είναι ανώτερος από τις καταστροφές του, αρκεί να μην υποδουλωθεί σε αυτές.

Με αυτόν τον τρόπο, ενώ ο Μανδροκλής δόξασε τη μηχανική της επιτυχίας και ο Ξέρξης βίωσε τη συντριβή της ύβρεως, ο Ζορμπάς και το «αφεντικό» ανακαλύπτουν μέσα από την αποτυχία ενός τεχνικού έργου την απόλυτη εσωτερική ελευθερία.