« Ξύλινον δὲ τὸ τῆς Πολιάδος ὑπὸ αὐτοχθόνων ἱδρυθέν, ὃ μέχρι νῦν Ἀθηναῖοι διαφυλάττουσιν» ("Άγιο Φως")

  

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ

230. – Ἀττικὰ 1, (1.26.6-8)

Και η υπόλοιπη Αθήνα, καθώς και ολόκληρη η Αττική, είναι εξίσου καθιερωμένη στην Αθηνά, γιατί και όσοι δήμοι λατρεύουν άλλους θεούς δεν τιμούν λιγότερο την Αθηνά. Το αντικείμενο που από όλους γενικά θεωρήθηκε ως το αγιότατο, πολλά χρόνια προτού από τους δήμους γίνει ο συνοικισμός των Αθηνών, είναι το άγαλμα της Αθηνάς που βρίσκεται στην τώρα ονομαζόμενη Ακρόπολη, τότε όμως πόλη. Για το άγαλμα αυτό υπάρχει η φήμη πως έπεσε από τον ουρανό· δεν θα εξετάσω όμως, αν έτσι έχει το πράγμα ή αλλιώς.  Ο Καλλίμαχος  έκαμε ένα χρυσό λύχνο για τη θεά· τον λύχνον αυτόν τον γεμίζουν με λάδι για το χρονικό διάστημα ώς την ίδια μέρα του επόμενου έτους και το λάδι είναι επαρκές για να μένει αναμμένος...

Επισκόπηση με τεχνητή νοημοσύνη (AI Overview):

Η φράση που παραθέσατε, «

Ξύλινον δὲ τὸ τῆς Πολιάδος ὑπὸ αὐτοχθόνων ἱδρυθέν, ὃ μέχρι νῦν Ἀθηναῖοι διαφυλάττουσιν», αποτελεί κλασική αναφορά (συχνά αποδίδεται στον Πλούταρχο, αν και σχετικές περιγραφές υπάρχουν και σε άλλους αρχαίους συγγραφείς) σχετικά με το αρχαιότερο και ιερότερο άγαλμα της Αθηνάς στην Ακρόπολη. 

Ακολουθούν τα κύρια σημεία σχετικά με αυτό το ιερό ξόανο:

• Το Υλικό και η Φύση του: Ήταν ένα ξύλινο άγαλμα (ξόανο), κατασκευασμένο από ξύλο ελαίας (απόδειξη της σύνδεσης της Αθηνάς με το ιερό δέντρο της πόλης).
• Το Όνομα και η Σημασία: Ονομαζόταν Πολιάς (προστάτιδα της πόλης) και η ιερότητά του ήταν ανώτερη από οποιοδήποτε μεταγενέστερο μαρμάρινο άγαλμα (όπως το χρυσελεφάντινο του Φειδία στον Παρθενώνα).
• Η Προέλευση: Σύμφωνα με την παράδοση, είχε ιδρυθεί από τους αυτόχθονες (τους πρώτους κατοίκους της Αττικής), κάτι που τόνιζε την πανάρχαιη σχέση των Αθηναίων με τη θεά.
• Η Θέση: Εγκαθιδρύθηκε στην Ακρόπολη, πιθανότατα στο👉 αρχαίο ναό (στο παλαιό Ερεχθείο👈), όπου οι Αθηναίοι το διαφύλατταν με ευλάβεια για αιώνες.
• Η Εικόνα: Το άγαλμα παρίστανε τη θεά καθήμενη.
• Λατρεία: Στο ξόανο αυτό γινόταν η ένδυση με τον πέπλο κατά τη διάρκεια των Μεγάλων Παναθηναίων 

........................................................... 

Το Ξόανο της «Πολιάδας» Αθηνάς

Πήλινο ειδώλιο που απεικονίζει γυναικεία μορφή καθιστή σε θρόνο. Πιστεύεται ότι απεικονίζει το λατρευτικό ξόανο της «Πολιάδας» Αθηνάς, της προστάτιδας δηλαδή της πόλεως των Αθηνών, στο βόρειο μέρος της Ακροπόλεως, όπου χτίστηκαν πρώτα ο «αρχαίος ναός» και κατόπιν στην κλασική εποχή, το Ερέχθειο.

Στο Ερέχθειο φυλασσόταν και το λατρευτικό άγαλμα της Πολιάδας Αθηνάς. Για τον Παυσανία το άγαλμα αυτό δεν το έφτιαξε κάποιος γλύπτης, αλλά λέγεται ότι ήταν κατασκευασμένο από ξύλο ελιάς, και έπεσε από τον ουρανό. Γι' αυτό ονομάζεται και «διιπετές ξόανο» («Ξυλινον δε το της Πολιάδος υπό αυτοχθόνων ιδρυθέν, ο μεχρι νυν Αθηναιοι διαφυλάττουσιν»), αναφέρει ο Πλούταρχος, ενώ αντίστοιχα ο Φιλόστρατος αναφέρει: «Παρ Ελλησι το τε Αθηνάς της Πολιάδας εκ ελαίας»). Το άγαλμα λοιπόν της Πολιάδος Αθηνάς ήταν ξύλινο, με τη θεά καθήμενη (παραπέμπει στην αρχέγονη «χθόνια» φύση της).

Ο Ευριπίδης στο έργο του Εκάβη μας αποκαλύπτει το χρώμα του πέπλου της Θεάς Αθηνάς το οποίο είναι κροκί. Ο κωμικός ποιητής Στράττις (Σχόλια 467, Αποσπ..69, I, .731 Kock]) αναφέρει ότι ο πέπλος της θεάς έχει επίσης κροκί χρώμα σε συνδυασμό με το χρώμα του υακίνθου. Το κροκί χρώμα σχετίζεται πάντα με μυθικές γυναίκες.

Στον ναό της Πολιάδος Αθηνάς καίει ο άσβεστος Λύχνος , το πύρ του λύχνου ανανεωνόταν από τον ήλιο κάθε έτος («ο αρχαίος νέως της Πολιάδος, ενώ ο άσβεστος λύχνος» - Στράβων, & «καινόν δε ποιείν και νέον, ανάπτοντας από του ηλίου φλόγα καθαράν και Αμίαντον» - Πλούταρχος.).

Ο Λύχνος περιείχε Ελαιόλαδο και μόνο, την επιμέλεια του οποίοι είχαν μη παρθένες γυναίκες («και Αθήνησιν ου παρθένοι γυναίκες δε πεπαυμέναι γέμων έχουσι την επιμέλειαν» - Πλούταρχος).

Έκθεμα από το Μουσείο της Ακροπόλεως.