Το σκάνδαλο της ναυπήγησης των ελληνικών φρεγατών (1824–1826)

Η φρεγάτα

«Ελλάς» (αρχικά «Ελπίς»)

 υπήρξε η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου κατά τα τελευταία χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, η οποία είχε ένα εξαιρετικά τραγικό και άδοξο τέλος συνδεδεμένο με την περίοδο διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια. Η κορβέτα «Ύδρα» ήταν το δεύτερο σημαντικό πολεμικό πλοίο του εθνικού στόλου που είχε την ίδια τραγική μοίρα με τη φρεγάτα «Ελλάς», καθώς πυρπολήθηκε και αυτή από τον Ανδρέα Μιαούλη στον Πόρο την 1η Αυγούστου 1831.

Ιστορικό και Χαρακτηριστικά

Ναυπήγηση: Ναυπηγήθηκε στη Νέα Υόρκη των ΗΠΑ μετά από παραγγελία της Προσωρινής Διοίκησης της Ελλάδας (χρηματοδοτήθηκε από τα αγγλικά δάνεια, αν και η διαχείριση εξελίχθηκε σε μεγάλο οικονομικό σκάνδαλο). 
Κατάπλοος: Έφτασε στο Ναύπλιο τον Νοέμβριο του 1826. 
Προδιαγραφές: Είχε εκτόπισμα 1.660 τόνων (κατά άλλες πηγές 2.300 τόνων) και έφερε βαρύ οπλισμό 64 πυροβόλων. Υπήρξε το πιο σύγχρονο και ισχυρό πλοίο του ελληνικού κράτους εκείνη την εποχή. 

Η Σύγκρουση με τον Καποδίστρια και η Πυρπόληση (1831)

Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, προσπάθησε να δημιουργήσει ένα συγκεντρωτικό, ευρωπαϊκό κράτος και να οργανώσει τακτικό εθνικό στρατό και ναυτικό, γεγονός που περιόριζε τα προνόμια των παραδοσιακών ναυτικών οικογενειών (κυρίως της Ύδρας). 

Το καλοκαίρι του 1831, οι Υδραίοι (με πολιτικό υποκινητή τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο) επαναστάτησαν ανοιχτά κατά του Καποδίστρια. Ο ναύαρχος Ανδρέας Μιαούλης, συντασσόμενος με τους αντικαποδιστριακούς, κατέλαβε τον Ναύσταθμο του Πόρου και τα εθνικά πλοία, συμπεριλαμβανομένης της φρεγάτας «Ελλάς». 

Ο Καποδίστριας ζήτησε τη βοήθεια των Ξένων Δυνάμεων, και ο Ρώσος ναύαρχος Πέτρος Ρίκορντ απέκλεισε τον Πόρο, απαιτώντας την παράδοση των πλοίων στην κυβέρνηση. 

Στις 1 Αυγούστου 1831, βλέποντας ότι η κατάσταση ήταν χαμένη και προκειμένου να μην πέσει η ναυαρχίδα στα χέρια των κυβερνητικών και των Ρώσσων, ο Ανδρέας Μιαούλης διέταξε την πυρπόληση της φρεγάτας «Ελλάς» (καθώς και της κορβέτας «Ύδρα»). Το πλοίο καταστράφηκε ολοσχερώς και βυθίστηκε στον όρμο του Πόρου.

Η πράξη αυτή θεωρείται μία από τις πιο μελανές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, καθώς κατέστρεψε το σημαντικότερο αμυντικό κεφάλαιο της χώρας, ενώ λίγους μήνες αργότερα (τον Σεπτέμβριο του 1831) ακολούθησε και η δολοφονία του ίδιου του Καποδίστρια.

 

Το σκάνδαλο της ναυπήγησης των ελληνικών φρεγατών (1824–1826) θεωρείται η πρώτη μεγάλη υπόθεση οικονομικής κακοδιαχείρισης και διεθνούς κερδοσκοπίας στην ιστορία του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Συνδέεται άμεσα με τα αγγλικά δάνεια της Επανάστασης. 

1. Η Αρχική Παραγγελία και το Κόστος

Τον Αύγουστο του 1824, η Προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδας αποφάσισε να χρησιμοποιήσει μέρος του δεύτερου αγγλικού δανείου για να δημιουργήσει έναν ισχυρό, σύγχρονο εθνικό στόλο. Μέσω της Φιλελληνικής Επιτροπής του Λονδίνου, στάλθηκε παραγγελία στη Νέα Υόρκη για τη ναυπήγηση δύο υπερσύγχρονων φρεγατών 64 πυροβόλων (που θα ονομάζονταν «Ελπίς» και «Σωτήρ»). 

• Το αρχικό συμφωνημένο ποσό και για τα δύο πλοία ήταν περίπου 750.000 δολάρια (ή 157.000 λίρες Αγγλίας). 

2. Οι Υπερχρεώσεις και οι Εκβιασμοί των Αμερικανών

Τη διαχείριση της παραγγελίας στην Αμερική ανέλαβαν δύο μεγάλοι εμπορικοί οίκοι της Νέας Υόρκης (Le Roy, Bayard & Co. και Howland & firm), οι οποίοι, σε συνεργασία με Αμερικανούς πολιτικούς και δικηγόρους, επιδόθηκαν σε πρωτοφανή κερδοσκοπία:

• Τεχνητές Καθυστερήσεις: Οι ναυπηγοί καθυστερούσαν εσκεμμένα τις εργασίες, προβάλλοντας φαιδρές δικαιολογίες (π.χ. ότι δεν είχαν καταλάβει αν τα πλοία έπρεπε να είναι δίκροτα ή τρίκροτα). 
• Υπερτιμολογήσεις: Χρέωναν εξωφρενικά ποσά για υλικά, ημερομίσθια και προσωπικές προμήθειες. 
• Νομικός Εκβιασμός: Όταν τα χρήματα του δανείου εξαντλήθηκαν, οι Αμερικανοί εκμεταλλεύτηκαν την τοπική νομοθεσία και απείλησαν να βγάλουν τα ημιτελή πλοία σε πλειστηριασμό για να καλύψουν τις «πρόσθετες δαπάνες» τους, αν η Ελλάδα δεν έστελνε κι άλλα χρήματα.

3. Η Παρέμβαση και η Αναγκαστική Πώληση

Η ελληνική κυβέρνηση έστειλε εσπευσμένα στη Νέα Υόρκη τον συνταγματάρχη Αλέξανδρο Κοντόσταυλο για να διασώσει την κατάσταση. Διαπιστώνοντας το μέγεθος της απάτης, ο Κοντόσταυλος προσέφυγε σε διαιτησία, η οποία όμως ήταν μεροληπτική υπέρ των Αμερικανών ναυπηγών.

Για να βρεθούν τα χρήματα και να μην χαθούν και τα δύο πλοία, αποφασίστηκε μια οδυνηρή λύση: η πώληση της μίας από τις δύο φρεγατές. Με παρέμβαση της αμερικανικής κυβέρνησης (που ήθελε να αποφευχθεί το διεθνές ρεζίλεμα), η φρεγάτα «Σωτήρ» αγοράστηκε από το Αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό (μετονομάστηκε σε USS Hudson). 

4. Το Τραγικό Αποτέλεσμα

Τα χρήματα από την πώληση του ενός πλοίου χρησιμοποιήθηκαν για να αποπληρωθούν τα χρέη της δεύτερης φρεγάτας, της «Ελπίδος». 

Έτσι, αντί για δύο πανίσχυρα πολεμικά πλοία, η Ελλάδα:

1. Παρέλαβε μόνο το ένα (το οποίο μετονομάστηκε σε «Ελλάς»).
2. Ξόδεψε όλο το κεφάλαιο που προοριζόταν και για τα δύο σκάφη.
3. Το πλοίο έφτασε στην Ελλάδα με τεράστια καθυστέρηση (Νοέμβριο του 1826), όταν η Επανάσταση είχε ήδη υποστεί τεράστια πλήγματα από τον Ιμπραήμ. 

Το σκάνδαλο αυτό άφησε το νεοσύστατο κράτος βυθισμένο στα χρέη και αποτέλεσε αντικείμενο σφοδρής πολιτικής αντιπαράθεσης, με τον Κοντόσταυλο μάλιστα να κατηγορείται αργότερα ότι ιδιοποιήθηκε μέρος των χρημάτων για να χτίσει την πολυτελή κατοικία του στην Αθήνα.Σε αντίθεση με τον Μιαούλη, ο Κωνσταντίνος Κανάρης, ο οποίος ήταν κυβερνήτης της κορβέτας «Σπετσιώται» (ενός άλλου κρατικού πλοίου που βρισκόταν εκεί), αρνήθηκε κατηγορηματικά να υπακούσει στις εντολές των αντικαποδιστριακών και να κάψει το πλοίο του. Ο Κανάρης θεωρούσε την καταστροφή των εθνικών πλοίων έγκλημα κατά της πατρίδας, αποχώρησε με το πλήρωμά του και διέσωσε το σκάφος του, παραδίδοντάς το στις κυβερνητικές δυνάμεις.Η Πλατεία Κυψέλης (η οποία φέρει επίσημα το όνομα Πλατεία Κανάρη) αποτελεί την κεντρική πλατεία της Κυψέλης, μιας από τις πιο ιστορικές και πυκνοκατοικημένες γειτονιές της Αθήνας.Το ιστορικό σπίτι του Κωνσταντίνου Κανάρη στην Κυψέλη, το οποίο βρισκόταν στην οδό Κυψέλης 56, δεν υπάρχει πια καθώς κατεδαφίστηκε το 1967. Στη θέση του οικισμού αυτού υψώνεται σήμερα μια τυπική πολυώροφη πολυκατοικία.Το σπίτι διατηρήθηκε από τους κληρονόμους του μέχρι τη δεκαετία του 1960. Παρά τις εκκλήσεις, το κράτος αρνήθηκε να το αγοράσει για να το μετατρέψει σε μουσείο. Έτσι, το 1967 δόθηκε για αντιπαροχή και κατεδαφίστηκε.Στο υπέρθυρο της εισόδου της σημερινής πολυκατοικίας (Κυψέλης 56), μια μαρμάρινη πλάκα θυμίζει στους περαστικούς την ιστορικότητα του σημείου, αναγράφοντας: «Εις τον χώρον εφ' ου ανηγέρθη η πολυκατοικία αύτη έκειτο η ταπεινή οικία εν τη οποία έζησε και απέθανεν εν έτει 1877 ο ήρως της Επαναστάσεως του 1821 ναύαρχος Κωνσταντίνος Κανάρης»