Το παράπονο των νεκρών

 

 Οδύσσεια

Η ομηρική ποίηση είναι η αφετηρία του ευρωπαϊκού πνεύματος· είναι το πιο παλιό λογοτεχνικό τεκμήριο (παράλληλα η Ιλιάδα και η Οδύσσεια), είναι γενάρχης της ποιητικής λειτουργίας σε ευρωπαϊκό και σε 

👉παγκόσμιο επίπεδο·

(Ραψωδία λ ).

Όταν ο Αχιλλέας αντικρίζει τον Οδυσσέα στον Άδη, ξεχνά για λίγο τη δική του μοίρα και επικεντρώνεται αποκλειστικά στην πατρότητα. Η αγωνία του εκφράζεται μέσα από συγκεκριμένα ερωτήματα που δείχνουν τις αξίες της ηρωικής εποχής:

• «Πες μου για τον περήφανο γιο μου»: Ρωτά αν ο Νεοπτόλεμος μπήκε μπροστά στον πόλεμο για να γίνει αρχηγός ή αν έμεινε στην αφάνεια. Για τον Αχιλλέα, η δόξα του γιου του είναι η μόνη του παρηγοριά στον σκοτεινό Κάτω Κόσμο.
• Η αντίθεση με τον γέροντα Πήλεα: Αμέσως μετά, ρωτά με την ίδια αγωνία και για τον δικό του πατέρα, τον Πήλεα, φοβούμενος μήπως τώρα που ο ίδιος πέθανε, οι άλλοι περιφρονούν τον γέροντα βασιλιά.

🌟 Η απάντηση του Οδυσσέα

Ο Οδυσσέας του εξηγεί ότι δεν γνωρίζει για τον Πήλεα, αλλά για τον Νεοπτόλεμο έχει να του πει τα καλύτερα, αφού ο ίδιος τον έφερε με το καράβι του από τη Σκύρο στην Τροία. Του περιγράφει έναν νεαρό που:

1. Στα συμβούλια μιλούσε πάντα πρώτος, με ώριμη σκέψη, και μόνο ο Νέστορας και ο Οδυσσέας τον ξεπερνούσαν.
2. Στο πεδίο της μάχης δεν κρυβόταν ποτέ στο πλήθος, αλλά έτρεχε πρώτος μπροστά, σκοτώνοντας πολλούς εχθρούς.
3. Μέσα στον Δούρειο Ίππο, εκεί όπου άλλοι γενναίοι αρχηγοί έκλαιγαν από τον φόβο τους και έτρεμαν τα γόνατά τους, ο Νεοπτόλεμος δεν έχασε καθόλου το χρώμα του. Αντίθετα, παρακαλούσε τον Οδυσσέα να τον αφήσει να βγει έξω, χαϊδεύοντας τη λαβή του σπαθιού του, διψασμένος για μάχη.

👉 Η αντίδραση του Αχιλλέα

Η ιστορία του Οδυσσέα λειτουργεί ως βάλσαμο. Ο Όμηρος περιγράφει πανέμορφα την κατάληξη: η ψυχή του Αχιλλέα, με μεγάλα, περήφανα βήματα, απομακρύνεται μέσα στο ασφοδελό λιβάδι (το λιβάδι των νεκρών), γεμάτη αγαλλίαση επειδή άκουσε πως ο γιος του έγινε ένας δοξασμένος και αντάξιος ήρωας.

 Όταν ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη, έρχεται αντιμέτωπος με μια συλλογική, βουβή αλλά σπαρακτική μελαγχολία που μοιράζονται όλες οι ψυχές, από τον πιο ταπεινό στρατιώτη μέχρι τον ενδοξότερο ηγεμόνα.

το «συλλογικό παράπονο των νεκρών» στον Όμηρο δεν είναι απλώς μια συναισθηματική έκρηξη, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή κραυγή. Αντικατοπτρίζει τη θεμελιώδη αλήθεια της αρχαϊκής ελληνικής σκέψης: τίποτα, καμία δόξα και κανένα επίτευγμα, δεν μπορεί να αναπληρώσει την απώλεια της ζωής και του φωτός του ήλιου.

Όταν ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη, έρχεται αντιμέτωπος με μια συλλογική, βουβή αλλά σπαρακτική μελαγχολία που μοιράζονται όλες οι ψυχές, από τον πιο ταπεινό στρατιώτη μέχρι τον ενδοξότερο ηγεμόνα. Αυτό το παράπονο συνοψίζεται σε τέσσερις βασικούς άξονες:

1. Η Απώλεια της Ταυτότητας και της Δύναμης

Για τους ομηρικούς ανθρώπους, ο αληθινός εαυτός είναι το σώμα. Όταν το σώμα πεθαίνει, η ψυχή μετατρέπεται σε «σκιά» (είδωλο). Το παράπονο των νεκρών πηγάζει από το γεγονός ότι έχουν χάσει τα πάντα που τους έκαναν ανθρώπους: τη δύναμη των μυών τους, τη λογική, τη μνήμη, ακόμα και τη φωνή τους (βγάζουν μόνο αδύναμα, τρομακτικά τριξίματα σαν πουλιά, μέχρι να πιουν αίμα). Είναι καταδικασμένοι σε μια αιώνια κατάσταση ανικανότητας.

Στη μνημειώδη συνάντησή τους στον Κάτω Κόσμο (Οδύσσεια, Ραψωδία λ), ο Αχιλλέας λέει στον Οδυσσέα λόγια που σοκάρουν και ανατρέπουν ολόκληρη την ηρωική ηθική της αρχαιότητας.

Όταν ο Οδυσσέας προσπαθεί να τον παρηγορήσει, λέγοντάς του ότι κανείς άνδρας δεν υπήρξε πιο ευτυχισμένος από αυτόν, αφού στη ζωή οι Αχαιοί τον τιμούσαν σαν θεό και τώρα, πεθαμένος, είναι ο απόλυτος άρχοντας ανάμεσα στους νεκρούς, ο Αχιλλέας απαντά με μια σπαρακτική και ωμή δήλωση:

«Μη μου μιλάς για τον θάνατο με παρηγοριές, τρανέ Οδυσσέα.
Θα προτιμούσα να ήμουν ξεπεσμένος δούλος στη γη, να δουλεύω στο χωράφι ενός φτωχού αγρότη που δεν έχει δικό του βιος, παρά να βασιλεύω πάνω σε όλους τους χαμένους νεκρούς».

  Ο ποιητής χρησιμοποιεί το συλλογικό παράπονο των νεκρών για να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα στον αναγνώστη (και στον Οδυσσέα):

Η ζωή είναι το υπέρτατο αγαθό. Το ταξίδι του Οδυσσέα στον Κάτω Κόσμο λειτουργεί ως ο απόλυτος καθρέφτης· βλέποντας τη θλιβερή μοίρα των νεκρών, ο ήρωας —και εμείς μαζί του— καταλαβαίνει ότι κάθε μέρα στον πάνω κόσμο, παρά τις δυσκολίες, τους πόνους και τις δοκιμασίες, είναι ένα ανεκτίμητο δώρο. 

 Ο Όμηρος και η θρησκεία της επίγειας Ζωής

Για τον Όμηρο και τον αρχαίο ελληνικό κόσμο της εποχής του, η αληθινή, χειροπιαστή ζωή είναι αυτή που ζούμε πάνω στη γη, κάτω από το φως του ήλιου.

• Η ομορφιά των αισθήσεων: Το σώμα, η δράση, ο έρωτας, η μάχη, το φαγητό και η πατρίδα είναι τα μόνα πραγματικά αγαθά.
• Ο θάνατος ως σκοτάδι: Ο θάνατος δεν έχει τίποτα το ένδοξο ή το όμορφο. Είναι το απόλυτο κακό, επειδή στερεί από τον άνθρωπο τη ζωντάνια του και τον μετατρέπει σε μια ανίσχυρη, θλιμμένη σκιά στον Άδη.
• Ακόμα και η κορυφαία δόξα (το κλέος) δεν μπορεί να παρηγορήσει τον νεκρό Αχιλλέα, ο οποίος δηλώνει ότι θα προτιμούσε να είναι ο πιο φτωχός δούλος στη γη παρά βασιλιάς των νεκρών.