«Επιχείρηση Κυκλώνας» (Operation Cyclone)

 

Η «Επιχείρηση Κυκλώνας»

(Operation Cyclone) αναγνωρίζεται επίσημα από το βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες ως η πιο δαπανηρή μυστική επιχείρηση στην ιστορία της CIA. 

Το συνολικό κόστος της επιχείρησης (από το 1979 έως το 1992) υπολογίζεται ότι ξεπέρασε τα 6 έως 8 δισεκατομμύρια δολάρια συνολικά, αν συνυπολογιστούν οι πόροι που διοχετεύθηκαν από κοινού από τις ΗΠΑ και τη Σαουδική Αραβία

Η υπόθεση της ταινίας «Παιχνίδια Εξουσίας» (Charlie Wilson's War),

η οποία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, επικεντρώνεται στην κρυφή δράση ενός εκκεντρικού Αμερικανού πολιτικού που άλλαξε την πορεία του Ψυχρού Πολέμου.  Tο βιβλίο «Charlie Wilson's War» του Τζορτζ Κράιλ (George Crile) δεν έχει μεταφραστεί και δεν κυκλοφορεί στα ελληνικά.

Η Πλοκή της Ταινίας

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Τσάρλι Γουίλσον (Τομ Χανκς) είναι ένας χαρισματικός, γλεντζές και φαινομενικά επιπόλαιος Δημοκρατικός βουλευτής από το Τέξας, περισσότερο γνωστός για την αγάπη του για το αλκοόλ και τις γυναίκες παρά για το νομοθετικό του έργο. 

Όλα αλλάζουν όταν η Τζοάν Χέρινγκ (Τζούλια Ρόμπερτς), μια πάμπλουτη, αντικομμουνίστρια κοσμική κυρία από το Χιούστον με την οποία διατηρεί ερωτική σχέση, τον παροτρύνει να βοηθήσει τους Αφγανούς επαναστάτες (Μουτζαχεντίν). Οι Μουτζαχεντίν πολεμούν απεγνωσμένα ενάντια στην εισβολή των Σοβιετικών δυνάμεων στο Αφγανιστάν, αλλά είναι δραματικά υποδεέστεροι σε εξοπλισμό. 

Μετά από μια επίσκεψη σε ένα προσφυγικό καμπ στο Πακιστάν, όπου έρχεται αντιμέτωπος με τη φρίκη του πολέμου, ο Γουίλσον αποφασίζει να δράσει. Συμμαχεί με τον Γκαστ Αβράκωτο (Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν), έναν αντισυμβατικό, οξύθυμο ελληνοαμερικανό πράκτορα της CIA που έχει περιθωριοποιηθεί από την υπηρεσία του. 

Μαζί, οι τρεις τους οργανώνουν την «Επιχείρηση Κυκλώνας», τη μεγαλύτερη και πιο δαπανηρή μυστική επιχείρηση στην ιστορία της CIA. Χρησιμοποιώντας την πολιτική του επιρροή στις επιτροπές προϋπολογισμού, ο Γουίλσον καταφέρνει να αυξήσει τη χρηματοδότηση για τους Αφγανούς από τα 5 εκατομμύρια δολάρια σε πάνω από 500 εκατομμύρια (ποσό που διπλασιάστηκε με τη συνεισφορά της Σαουδικής Αραβίας).

Μέσω αυτής της χρηματοδότησης, καταφέρνουν να εξοπλίσουν τους Μουτζαχεντίν με προηγμένα όπλα —κυρίως τους αντιαεροπορικούς πυραύλους Stinger— οι οποίοι καταρρίπτουν τα σοβιετικά ελικόπτερα και αναγκάζουν, τελικά, τον Κόκκινο Στρατό σε μια ταπεινωτική αποχώρηση από το Αφγανιστάν. 

Το Ιρωνικό Φινάλε (Η «Σπόντα» της Ταινίας)

Αν και η αποχώρηση των Σοβιετικών αποτελεί τεράστια γεωπολιτική νίκη για τις ΗΠΑ, η ταινία κλείνει με μια γλυκόπικρη νότα. Ο Τσάρλι Γουίλσον προσπαθεί να πείσει το Κογκρέσο να χρηματοδοτήσει την ανοικοδόμηση σχολείων και υποδομών στο κατεστραμμένο Αφγανιστάν, αλλά οι Αμερικανοί πολιτικοί, έχοντας πετύχει τον σκοπό τους κατά των Σοβιετικών, αδιαφορούν. 

Αυτή η εγκατάλειψη άφησε ένα τεράστιο κενό εξουσίας, το οποίο χρόνια αργότερα οδήγησε στην άνοδο των Ταλιμπάν και της Αλ Κάιντα, μετατρέποντας τους χθεσινούς «μαχητές της ελευθερίας» σε αυριανούς εχθρούς της Δύσης.

Ο Γουσταύος-Λάσκαρης «Γκαστ» Αβράκωτος (Gustav Lascaris "Gust" Avrakotos, 1938–2005) υπήρξε ένας από τους πιο αντισυμβατικούς και αποτελεσματικούς επιχειρησιακούς πράκτορες στην ιστορία της CIA. Η πραγματική του δράση ήταν ακόμη πιο έντονη, σκοτεινή και αμφιλεγόμενη από αυτή που παρουσιάστηκε στην ταινία Charlie Wilson's War.

Γιος Ελλήνων μεταναστών με καταγωγή από τη Λήμνο, μεγάλωσε σε μια εργατική γειτονιά της Πενσυλβάνια. Λόγω της καταγωγής και του συγκρουσιακού χαρακτήρα του, δεν ταίριαξε ποτέ με την ελίτ των αποφοίτων των πανεπιστημίων της Ivy League που διοικούσαν τη CIA, κερδίζοντας μάλιστα το προσωνύμιο «Μίστερ Βρόμικος» (Mr. Dirty).

Ο σκοτεινός ρόλος του στην Ελλάδα της Χούντας

Πριν αναλάβει το Αφγανιστάν, ο Αβράκωτος πέρασε μεγάλο μέρος της καριέρας του στην Αθήνα. Κατά τη δεκαετία του '60 και του '70, υπήρξε ο κύριος σύνδεσμος της CIA με το καθεστώς της Χούντας των Συνταγματαρχών. 

• Διατηρούσε εξαιρετικά στενές σχέσεις με τους πραξικοπηματίες, ιδιαίτερα με τον δικτάτορα Δημήτριο Ιωαννίδη.
• Ιστορικές αναφορές και δημοσιεύματα του αποδίδουν τη διαβόητη (και κυνική) συμβουλή προς τους πραξικοπηματίες, μετά το πραξικόπημα του 1967, να δολοφονήσουν τον Ανδρέα Παπανδρέου επειδή θα επέστρεφε για να τους εκδικηθεί. 
• Παρέμεινε στην Ελλάδα μέχρι και τη δολοφονία του σταθμάρχη της CIA, Ρίτσαρντ Γουέλς, από τη 17 Νοέμβρη το 1975, γεγονός που ανάγκασε την υπηρεσία να τον αποσύρει για την ασφάλειά του.

Ο εγκέφαλος της «Επιχείρησης Κυκλώνας» στο Αφγανιστάν

Η χρυσή σελίδα της καριέρας του γράφτηκε ως αφανής επικεφαλής της Afghan Task Force της CIA κατά τον Σοβιετο-Αφγανικό πόλεμο. Ενώ στην ταινία εμφανίζεται σχεδόν ως βοηθός του βουλευτή Τσάρλι Γουίλσον, στην πραγματικότητα ο Αβράκωτος ήταν ο αρχιτέκτονας και ο επιχειρησιακός εγκέφαλος πίσω από το τεράστιο δίκτυο λαθρεμπορίου όπλων.

• Το δίκτυο των όπλων: Για να μην αποκαλυφθεί η εμπλοκή των ΗΠΑ, ο Αβράκωτος αγόραζε μαζικά σοβιετικού τύπου όπλα (κυρίως Καλάσνικοφ) από την Αίγυπτο και την Κίνα. Στη συνέχεια, μέσω ενός περίπλοκου δικτύου, τα μετέφερε στο Πακιστάν και από εκεί τα προωθούσε στους Μουτζαχεντίν. 
• Η συμμαχία με τον Γουίλσον: Ο Αβράκωτος ήταν αυτός που καθοδηγούσε τον Τσάρλι Γουίλσον για το ποια ακριβώς οπλικά συστήματα χρειάζονταν οι Αφγανοί. Ο Γουίλσον εξασφάλιζε τα εκατομμύρια από το Κογκρέσο και ο Αβράκωτος τα μετέτρεπε σε φονικό εξοπλισμό στο πεδίο της μάχης.
• Οι πύραυλοι Stinger: Ήταν από τους ελάχιστους μέσα στη CIA που πίεσαν και κατάφεραν να ξεπεράσουν τις γραφειοκρατικές αντιρρήσεις για να σταλούν οι πύραυλοι Stinger

Το τέλος της καριέρας του

Παρά την τεράστια επιτυχία της επιχείρησης, ο Αβράκωτος παραγκωνίστηκε ξανά από την ηγεσία της CIA λόγω της εναντίωσής του σε άλλες αμερικανικές επιχειρήσεις (όπως η υπόθεση Ιράν-Κόντρας). Συνταξιοδοτήθηκε το 1989, επέστρεψε για λίγο ως σύμβουλος μέχρι το 2003 και πέθανε το 2005, σχεδόν άγνωστος στο ευρύ κοινό, μέχρι που το βιβλίο Charlie Wilson's War και η μετέπειτα ταινία αποκάλυψαν τον καθοριστικό του ρόλο. 

Η συμμαχία μεταξύ ΗΠΑ, Πακιστάν και Σαουδικής Αραβίας κατά τη διάρκεια της «Επιχείρησης Κυκλώνας» (1979–1989) αποτέλεσε ένα από τα πιο πολύπλοκα, κυνικά και αποτελεσματικά δίκτυα μυστικής δράσης στην ιστορία της σύγχρονης γεωπολιτικής. 

Κάθε πλευρά είχε τελείως διαφορετικά κίνητρα, αλλά μαζί δημιούργησαν έναν μηχανισμό όπου οι Αμερικανοί έδιναν την τεχνογνωσία και τις δορυφορικές πληροφορίες, οι Σαουδάραβες τα χρήματα και οι Πακιστανοί το έδαφος και τον απόλυτο έλεγχο στο πεδίο των μαχών. 

Ο μηχανισμός αυτός λειτούργησε με έναν πολύ συγκεκριμένο καταμερισμό ρόλων:

1. ΗΠΑ (CIA): Ο Χρηματοδότης και Προμηθευτής

Το βασικό μέλημα της Ουάσινγκτον ήταν να «αιμορραγήσει» ο Σοβιετικός Στρατός, χωρίς όμως να φανεί πουθενά αμερικανική εμπλοκή (εύλογη άρνηση / plausible deniability). 

• Η «Βρώμικη» Αγορά Όπλων: Η CIA, υπό την καθοδήγηση του Γκαστ Αβράκωτου και του επιτελείου του, δεν έστελνε αρχικά αμερικανικά όπλα. Αντ' αυτού, αγόραζε μαζικά σοβιετικής κατασκευής όπλα (όπως κινεζικά και αιγυπτιακά Καλάσνικοφ). Έτσι, αν οι Σοβιετικοί έπιαναν αιχμαλώτους με αυτά τα όπλα, οι Μουτζαχεντίν μπορούσαν να ισχυριστούν ότι απλώς τα είχαν κλέψει από τον εχθρό. 
• Η Αναβάθμιση: Μόνο προς το τέλος του πολέμου (1986), με την πίεση του βουλευτή Τσάρλι Γουίλσον, οι ΗΠΑ έσπασαν το πρωτόκολλο μυστικότητας και έστειλαν τους υπερσύγχρονους αντιαεροπορικούς πυραύλους Stinger, οι οποίοι άλλαξαν την πορεία του πολέμου. 

2. Σαουδική Αραβία: Το «Δολάριο για Δολάριο»

Για το Ριάντ, ο πόλεμος ήταν θρησκευτικό καθήκον (ιερός πόλεμος ενάντια στους άθεους κομμουνιστές) αλλά και μια ευκαιρία να εξάγει τον δικό της θρησκευτικό ριζοσπαστισμό (Βαχαβιτισμό).

• Η Συμφωνία: Η Σαουδική Αραβία είχε κάνει μια μυστική συμφωνία με τη CIA: θα ισοφάριζε κάθε δολάριο που έστελνε το αμερικανικό Κογκρέσο. Αν ο Τσάρλι Γουίλσον εξασφάλιζε 200 εκατομμύρια δολάρια, οι Σαουδάραβες έβαζαν αμέσως άλλα 200 εκατομμύρια. 
• Οι «Αφγανοί Άραβες»: Εκτός από τα επίσημα κρατικά δισεκατομμύρια, το σαουδαραβικό κράτος και οι πλούσιοι εμίρηδες χρηματοδοτούσαν τη μεταφορά χιλιάδων εθελοντών από τον αραβικό κόσμο για να πολεμήσουν στο Αφγανιστάν. Μέσα σε αυτό το κύμα εθελοντών βρισκόταν και ο νεαρός τότε Οσάμα Μπιν Λάντεν. 

3. Πακιστάν (ISI): Ο Απόλυτος Διαχειριστής

Το Πακιστάν, υπό τη στρατιωτική δικτατορία του στρατηγού Ζία ουλ Χακ, ήταν το «κλειδί» όλης της επιχείρησης, καθώς μοιραζόταν τεράστια σύνορα με το Αφγανιστάν. Ο Ζία έθεσε έναν απαράβατο όρο στη CIA: Κανένας Αμερικανός δεν θα πατούσε το πόδι του στο Αφγανιστάν και κανένας Αμερικανός δεν θα είχε απευθείας επαφή με τους Μουτζαχεντίν. 

• Το Μονοπώλιο της ISI: Όλα τα χρήματα και τα όπλα από τις ΗΠΑ και τη Σαουδική Αραβία παραδίδονταν στις μυστικές υπηρεσίες του Πακιστάν (ISI). Η ISI ξεφόρτωνε τα όπλα στο λιμάνι του Καράτσι, τα μετέφερε με φορτηγά στα σύνορα (στην πόλη Πεσάβαρ) και αυτή αποφάσιζε ποιοι Αφγανοί πολέμαρχοι θα τα παραλάμβαναν.
• Η Σπορά του Ριζοσπαστισμού: Το Πακιστάν χρησιμοποίησε αυτή τη δύναμη για να ενισχύσει τις πιο ακραίες, ισλαμιστικές και ελεγχόμενες αφγανικές φράξιες (όπως του Γκουλμπουντίν Χεκματιάρ), παραγκωνίζοντας τους πιο μετριοπαθείς εθνικιστές Αφγανούς. Στόχος του Πακιστάν ήταν, μετά τον πόλεμο, να ελέγχει πλήρως την κυβέρνηση του Αφγανιστάν. 

Πώς κατέρρευσε η συμμαχία;

Η συμμαχία λειτούργησε ρολόι μέχρι το 1989, όταν οι Σοβιετικοί αποχώρησαν ηττημένοι. Μετά τη νίκη, οι ΗΠΑ έχασαν αμέσως το ενδιαφέρον τους και απέσυραν τη χρηματοδότηση, αφήνοντας το Αφγανιστάν να βυθιστεί σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο.

Οι υποδομές, τα εκατομμύρια όπλα, τα στρατόπεδα εκπαίδευσης και οι φανατισμένοι μαχητές που δημιούργησε αυτή η τριμερής συμμαχία, δεν εξαφανίστηκαν. Μέσα από τα πακιστανικά στρατόπεδα προσφύγων και με τη συνεχιζόμενη στήριξη της ISI γεννήθηκαν οι Ταλιμπάν, ενώ οι ξένοι εθελοντές (όπως ο Μπιν Λάντεν) χρησιμοποίησαν τα ίδια δίκτυα για να ιδρύσουν την Αλ Κάιντα. 

Η  «Επιχείρηση Κυκλώνας» (Operation Cyclone) με τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 (09/11) αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και σκοτεινά κεφάλαια της σύγχρονης ιστορίας. Είναι η επιτομή αυτού που η CIA ονομάζει «Blowback» (Αναπόδομα): πώς μια επιτυχημένη μυστική επιχείρηση του Ψυχρού Πολέμου δημιούργησε, άθελά της, τις συνθήκες για τη μεγαλύτερη τραγωδία στο αμερικανικό έδαφος. 

Η σύνδεση αυτή εντοπίζεται σε τρεις άξονες:

1. Η δημιουργία της Αλ Κάιντα και οι «Αφγανοί Άραβες»

Η CIA και η Σαουδική Αραβία χρηματοδότησαν με δισεκατομμύρια δολάρια τον ισλαμικό προσηλυτισμό και τη στρατολόγηση εθελοντών από όλο τον αραβικό κόσμο για να πολεμήσουν στο Αφγανιστάν.

• Ανάμεσα σε αυτούς τους εθελοντές ήταν ο Οσάμα Μπιν Λάντεν. 
• Αν και η CIA δεν εκπαίδευσε ούτε χρηματοδότησε απευθείας τον ίδιο τον Μπιν Λάντεν (καθώς εκείνος είχε δικά του πλούτη και η CIA έδινε τα όπλα στο Πακιστάν), ο Μπιν Λάντεν εκμεταλλεύτηκε πλήρως το χαοτικό περιβάλλον, τα στρατόπεδα εκπαίδευσης και τα δίκτυα logistics που στήθηκαν με αμερικανικά και σαουδαραβικά χρήματα. 
• Το 1988, καθώς ο πόλεμος με τους Σοβιετικούς τελείωνε, ο Μπιν Λάντεν χρησιμοποίησε αυτούς ακριβώς τους βετεράνους μαχητές για να ιδρύσει την Αλ Κάιντα.

2. Το «Μάθημα» της Ήττας μιας Υπερδύναμης

Η νίκη των Μουτζαχεντίν επί του πανίσχυρου Κόκκινου Στρατού της Σοβιετικής Ένωσης (με τη βοήθεια των όπλων του Γκαστ Αβράκωτου και του Τσάρλι Γουίλσον) γέμισε τους ισλαμιστές εξτρεμιστές με μια αίσθηση γεωπολιτικού ανίκητου. Ο Μπιν Λάντεν πίστεψε ακράδαντα ότι, αφού οι «πιστοί» κατάφεραν να διαλύσουν τη μία υπερδύναμη (την ΕΣΣΔ), μπορούσαν με την ίδια στρατηγική να γονατίσουν και την άλλη: τις Ηνωμένες Πολιτείες.

3. Η αμερικανική εγκατάλειψη και η άνοδος των Ταλιμπάν

Όπως δείχνει και το τέλος της ταινίας, μόλις οι Σοβιετικοί αποχώρησαν το 1989, οι ΗΠΑ σταμάτησαν απότομα κάθε χρηματοδότηση, αρνούμενες να δώσουν έστω και ελάχιστα χρήματα για την ανθρωπιστική βοήθεια ή την ανοικοδόμηση σχολείων. 

• Το Αφγανιστάν αφέθηκε να καταστραφεί σε έναν φρικτό εμφύλιο πόλεμο. 
• Μέσα από την εξαθλίωση και τα πακιστανικά προσφυγικά στρατόπεδα (που είχαν ριζοσπαστικοποιηθεί θρησκευτικά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '80), αναδύθηκε το κίνημα των Ταλιμπάν το 1994. 
• Όταν οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την εξουσία, προσέφεραν ασφαλές καταφύγιο και βάση επιχειρήσεων στον Μπιν Λάντεν. Από αυτό ακριβώς το ασφαλές έδαφος του Αφγανιστάν, η Αλ Κάιντα σχεδίασε και οργάνωσε τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. 

Η προφητεία του Γκαστ Αβράκωτου στην ταινία

Στην ταινία, ο Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν (ως Γκαστ) λέει στον Τσάρλι Γουίλσον την ιστορία του «Ζεν Δασκάλου» (με το περίφημο «Θα δείξει» / "We'll see"), προειδοποιώντας τον ότι μια μεγάλη νίκη μπορεί να κρύβει μια τεράστια μελλοντική καταστροφή. Μάλιστα, στο βάθος της συγκεκριμένης σκηνής ακούγεται επίτηδες ο ήχος ενός αεροπλάνου που πετάει πολύ χαμηλά, ένας ξεκάθαρος κινηματογραφικός υπαινιγμός των παραγωγών για τα αεροπλάνα που θα χτυπούσαν τους Δίδυμους Πύργους.

Στο αρχικό σενάριο της ταινίας υπήρχε μάλιστα σκηνή που έδειχνε τον Τσάρλι Γουίλσον να παρακολουθεί στην τηλεόραση live την επίθεση στο Πεντάγωνο την 11η Σεπτεμβρίου, ενώ το σπίτι του δονείται από την έκρηξη. Ωστόσο, η σκηνή κόπηκε μετά από πιέσεις των πραγματικών προσώπων (του Γουίλσον και της Χέρινγκ), ώστε να μην υπάρξει τόσο ωμή και άμεση σύνδεση των πράξεών τους με την τραγωδία.